रविवार, ६ जून, २०२१

एका चित्राची किंमत

दाशिव खूप असा सधन नव्हता, परंतु इतर गावकऱ्यांपेक्षा सधनच म्हणावा लागेल. शिक्षितही होता. इरिगेशन विभागातून निवृत्त झाला होता. टुमदार घर, छोटीसी बागायती शेती आणि एक मुलगा असा त्याचा संसार होता. त्याची बायको काही वर्षांपूर्वी स्वर्गवासी झाली होती. त्याने दुसरे लग्न करायचे टाळले, ह्याचे एकमेव कारण होते त्याचा मुलगा, प्रफुल. सदाशिव आपल्या मुलासोबत राहत होता. यशवंत आणि त्याची बायको बायजा सदाशिवकडे घरगडी म्हणून काम करत होते. सदाशिवच्या घरचेच ते झाले होते. सदाशिव सुखी आणि आनंदी दिसत असला तरी आतून फारच अस्वस्थ आणि दुखी होता. दुर्दैवाने मुलगा, प्रफुल, मतिमंद होता. परंतु सदाशिवचा प्रफुलवर खूप जीव होता. त्याच्यावर त्याने मनापासून प्रेम केले होते. मुलगा पाच वर्षांचा होता तेव्हा त्याची आई मरण पावली. त्यामुळे तर तो मुलाला खूप जपत असे. 

माझ्यानंतर मुलाचे काय होईल ह्या विचाराने त्याला झोप येत नसे. खूपदा तो माझ्या आई बाबा सोबत ह्या विषयावर बोलत असे. आई बाबा त्याची समजूत काढत असत. 

काही वर्षांनी सदाशिवला अचानक हार्ट अटॅक आला आणि त्यातच त्याचा मृत्यू झाला. त्याचा मुलगा पोरका झाला. अचानक सदाशिवच्या नातेवाईकांची गर्दी गावात वाढायला लागली. जे कधी गावात आयुष्यात आले नाहीत तेही दूरचे नातेवाईक गावात दिसू लागले. सर्वांचा डोळा सदाशिवच्या घरावर आणि शेतीवर होता. 

एकमेकांत भांडणे सुरु झाली. प्रकरण, पोलिसात आणि नंतर कोर्टात गेले. शेवटी दोन तीन चिवट नातेवाईकांनी आपणच सदाशिवचे वारसदार आहोत असे कोर्टात ठासून सांगितले.  ह्या सर्व गदारोळात प्रफुलची काळजी मात्र फक्त यशवंत आणि बायजाच घेत होते. काही दिवसांनी प्रफुलला शहरातील रिमांड होम मध्ये हलवण्यात आले. यशवंत आणि बायजा कधीकधी प्रफुलला भेटायला नियमित जात असत. 

सदाशिवचा तालुक्याचा ठिकाणी एक वकील मित्र होता. त्याला हि सर्व परिस्थिती माहित होती. सदाशिवच्या संपत्तीतुन मुलाचे संगोपन करण्यासाठी एक ट्रस्ट तयार करावा असा त्याचा प्रस्ताव होता. शेवटी एकदोन वर्षांनी नातेवाईकांचा क्लेम कोर्टाने फेटाळून लावला. नातेवाईकांचा उद्देश हा स्वार्थी आहे हे लक्षात आल्यावर कोर्टाने प्रफुलच्या नावाने ट्रस्ट स्थापन करण्याचा आदेश दिला. मुलगा हे सर्व सांभाळण्यासाठी समर्थ नाही म्हणून सदाशिवचे घर, शेती आणि इतर मालमत्ता लिलाव करण्याची आणि आलेला पैसे ट्रस्ट मध्ये जमा करण्याची परवानगी कोर्टाने दिली. 

जिल्हाधिकारी कार्यालयातील एक सक्षम अधिकारी लिलाव अधिकारी म्हणून नेमण्यात आला. लिलावाची नोटीस गावात लागली. लिलावाचा दिवस ठरला. इतर गावातून आणि शहरातून बरेच लोक भाग घेण्यासाठी आले.   

सर्वप्रथम, एक चित्राच्या फ्रेम ची बोली लागली. ते चित्र प्रफुल ने काढले असावे. सदाशिवने मोठ्या प्रेमाने ते चित्र फ्रेम करून ठेवले होते. कोणीही त्या फ्रेमला बोली लावायला पुढे आला नाही. लिलाव अधिकाऱ्याने ती फ्रेम बाजूला फेकण्यासाठी उचलली. त्या फ्रेमचे महत्व ते काय. एका लहान मतिमंद मुलाने काढलेले चित्राची किंमत ती काय?

तोच गर्दीतून, बायजाने हात वर केला. "मला घ्यायची आहे ते चित्र." ती ओरडली. तिचे डोळे पाणावले होते. कित्येक वर्षांपासून ती आणि तिचा नवरा त्या घरात वावरले होते. स्वतःला कोणीही मुलबाळ नव्हते, सारी माया तिने प्रफुलवर ओवाळली होती. प्रफुलच्या आठवणीने तिला रडू कोसळले.

"बोली लाव." गर्दीतून कोणीतरी ओरडले.

"पन्नास रुपये" बायजा म्हणाली. 

त्या चित्रावर कोणीही चढती बोली लावली नाही. शेवटी ती फ्रेम, बायजाला मिळाली. फ्रेम हाताळताना अचानक ती खाली पडली. काच फुटली. हवेमुळे चित्र एका बाजूला गेले. बायजाने ते उचलले. चित्राच्या विरुद्ध बाजूला एक स्टॅम्पपेपर चिकटवला होता. लिलाव अधिकाऱ्याच्या सहाय्यकाने ते चित्र परत घेतले आणि तो स्टॅम्पपेपर बाहेर काढला. ते चक्क हाताने लिहिलेले मृत्यूपत्र होते आणि त्यात लिहिले होते, "माझ्या मृत्यूनंतर, सर्व संपत्तीचा आणि वस्तूचा लिलाव करण्यात यावा.  आलेल्या पैशातून माझ्या मुलाच्या नावाने ट्रस्ट बनवण्यात यावा. परंतु माझ्या मुलाच्या ह्या चित्राचा मनापासून स्वीकार करणाऱ्या व्यक्तीलाच त्या ट्रस्टचे अधिकार द्यावेत. मुलाला काही झाले, अथवा त्याचा अचानक मृत्यू झाला तर माझी सर्व संपत्ती चित्र घेणाऱ्या व्यक्तीलाच देण्यात यावी. भविष्यकाळात माझ्या मुलानंतर माझा वारसदार, जो कोणी हे चित्र घेईल तोच होईल.” पुढे तारीख आणि सर्व मालमत्तेची माहिती दिली होती.     

लिलाव संपला. परंतु सर्व गावात ह्या प्रकारची खूप चर्चा झाली. मृत्यूपत्र खरे कि खोटे? बायजाला ते चित्रच का आवडले? असे फाटे पाडण्यात आले. कोर्टाच्या आदेशानुसार परत मृत्युपत्राची शहानिशा करण्यात आली. मृत्यूपत्र खरे निघाले. बायजाने चित्राला बोली मनापासून लावली होती, प्रफुलच्या प्रेमापोटी. प्रफुलने काढलेल्या चित्राची किंमत सामान्य बायजाला कळली होती हे मात्र पक्के. 

पुढे प्रफुलच्या नावाने ट्रस्ट करण्यात आला. यशवंत आणि बायजाने प्रफुलचा स्वतःच्या मुलासारखा सांभाळ केला.

विनोद बिडवाईक

(विनोद बिडवाईक ह्यांची सर्व पुस्तके फ्लिपकार्ट आणि बुकगंगा वर उपलब्ध आहेत.  इंग्रजी मध्ये लिहिली पुस्तके किंडल फॉरमॅट मध्ये ऍमेझॉन वर उपलब्ध आहेत.)

रविवार, २३ मे, २०२१

मी विठ्ठलाला जाणतो

"तुम्ही गाणे आणि अभंग जाणता. मी विठ्ठलाला जाणतो."

रवर्षी भागवत सप्ताहात, आमच्या गावी एक कीर्तनकार येत असे. आईचे ते गुरु होते. ते अतिशय सुंदर पद्धतीने कीर्तन करत असत. काही दिवस आधी, त्यांचे नित्यनेमाने प्रवचनही होत असे. छोट्या-छोट्या पुराणातील गोष्टी, रामायण-महाभारतातील दाखले, विनोदी किस्से सांगून ते लोकांचे प्रबोधन करत असत. माझ्या प्रायमरी शाळेच्या पटांगणावर हा भक्तीमय कार्यक्रम होत असे. शाळेच्या व्हरांड्यावर त्यांचे व्यासपीठ असे.

रात्री ८ नंतर जेवण आठवून गावातील सर्व आबालवृद्ध मंडळी ह्या कार्यक्रमाला हजेरी लावत असत. बुवांना साथ देण्यासाठी गावातील भजनी मंडळ सोबत असे.  उत्साही आणि होतकरू मंडळीनी हे भजनी मंडळ स्थापन केले होते. अर्थात त्यात स्वतःला उत्कृष्ट गायक आणि वादक समजणारेच जास्त असत. गावातील जगप्रसिद्ध डॉक्टर बदरके हे कधी कधी भजन म्हणायला येत असत.  महादेव भोई हा पितळेच्या हंड्यावर पितळेचीच परात ठेवून हातातील स्टीलच्या कड्याने लयबद्ध आवाज काढत असे.  त्याचीही साथ महत्वाची असे. चिपळ्या, मृदंग, टाळ, हार्मोनियम पेटी वाजवणारे सर्वजण होतकरू होते. कधीतरी कोणाचा सूर बिघडत असे, पण इतरजण सांभाळून घेत असत. लोकही अश्या गोष्टी सांभाळून घेत असत. Perfection ची कोणालाही अपेक्षा नसे. लोक मोठ्या तन्मयतेने हे कीर्तन, प्रवचन आणि मध्ये मध्ये भजन ऐकत असत. ह्या कालावधीत गावातील वातावरण भक्तीमय होऊन जात असे. भांडणे कमी झालेले असत, कधीही एकमेकांना सरळ नावाने हाक  मारणारे एकमेकांची विचारपूस करत असत.

बुवा मात्र निश्चितच उत्कृष्ट गायक होते. अतिशय आर्जवतेने ते विठ्ठलाचे भजन गात असत. पंडित भीमसेन जोशी यांनी गायलेले "माझे माहेर पंढरी, आहे भिवरेच्या तीरी, बाप आणि आई, माझी विठठल रखुमाई, माझे माहेर पंढरी भिवरेच्या तीरी"  हा अभंग त्यांच्या अतिशय आवडीचे असे. अतिशय मन लावून ते हा अभंग गात असत. दरवर्षी लोक त्यांच्या या भजनाला टाळ्या वाजवून दाद देत असत. हा अभंग कार्यक्रमाचा क्लायमॅक्स असे. 

एके दिवशी कीर्तन चालू असताना, बुवांनी हार्मोनियम वाजवणाऱ्या रघुनाथला  नेहमीची परिचित अशी खूण केली. पेटी वाजवणाऱ्या रघुनाथला बुवांना आता कोणता अभंग म्हणायचं आहे हे कळले आणि त्याने पेटीला सुर लावला. 

तोच खाली बसलेल्या गर्दीतील एक जण उभा राहिला, त्याने हात वर केला. तो दुसरा तिसरं कोणी नसून, नदीपल्याड असणाऱ्या गावातील, बाजीराव आखरे होता. बाजीराव हा विठ्ठलाचा भक्त होता. दरवर्षी नेमाने वारी करणारा होता. त्याचा स्वभाव अतिशय सोज्वळ होता. कोणाच्या मध्ये कधीही नाक न खुपसणाऱ्या बाजीरावाला बघून सर्वाना आश्चर्याचा धक्का बसला. 

सगळीकडे अचानक शांतता झाली. आता बाजीराव ला नेमके काय करायचे आहे, हे कोणाला कळेना. तोच भगवानराव तनपुरे यांनी त्याला दरडावून विचारले, "अरे काय करायचे आहे तुला बाजीराव?"

"मी तिथे येऊ का?" बाजीरावने विचारले 

बुवांनी अतिशय प्रेमाने त्याला व्हरांड्यावर बोलावले. 

"हा बोल, काही प्रश्न आहे का? त्यांनी विचारले.  

"नाही प्रश्न तर नाही, पण तुम्ही हा जो अभंग म्हणता, तो अभंग आज मी गायला तर चालेल का?" 

"तुला येतो का?" बुवांनी विचारले. 

"हो." 

"मग काही हरकत नाही." असे म्हणत  बुवांनी आपल्या गळ्यात असलेले टाळ त्याच्या गळ्यात टाकले. आणि त्याला माईक समोर उभे केले.  

रघुनाथने पेटीला सूर लावला. बाजीराव ने डोळे मिटले आणि अतिशय मधुर आवाजात अभंग गायला सुरुवात केली. अभंग गात असताना तो जणू विठ्ठलाशी एकरूप झाला होता. त्याच्या चेहऱ्यावरचे  निरागस भाव आणि अभंगातून तो करत असलेले आर्जव  बघून बुवा आणि व्हरांड्यावरील व्यासपीठावर बसलेल्या सर्वांना अतिशय अप्रूप वाटले. बाजीराव तरुण होता पण भक्तिरसाने न्हाऊन गेला होता. अभंग तन्मयतेने तल्लीन होऊन गात असताना त्याच्या डोळ्यातून अश्रू वाहू लागले.  

खाली बसलेले आबालवृद्ध कानात प्राण आणून, त्याचा तो अभंग ऐकत होते. अभंग संपला आणि संपूर्ण मैदानावर टाळ्यांचा आणि शिट्ट्यांचा कडकडाट झाला. बुवा हा अभंग दरवर्षी गात असत, पण बाजीरावने गायलेल्या अभंगाला  जो प्रतिसाद मिळाला तो त्यांना कधीच मिळाला नव्हता. प्रेक्षक त्या तरुण व्यक्तीच्या उत्कट अभंगाने इतके प्रभावित झाले होते की कित्येकांच्या डोळ्यात अश्रू तरळले. 

बुवांनी अगदी मनापासून त्याचे कौतुक केले आणि विचारले, "मी कित्येक वर्षांपासून हा अभंग गात आहे. शास्त्रीय संगीताची मला समज आहे. पण मला भक्तांचा एवढा प्रतिसाद कधीच मिळाला नाही. पण तुला गाण्याचे काहीही अंग नसताना, भाषेचे ज्ञान नसताना ह्या लोकांना कसे काय खिळवून ठेवले. तू हा अभंग गायला कसा शिकला?”  

बाजीराव ने डोळे मिटले, हात जोडले आणि तो शांतपणे उत्तरला, "बुवा, तुम्ही तर महान आहेत. तुमचा अनुभव, तुमचे ज्ञान खूप मोठे आहे. तुमच्यासमोर मी काहीही नाही. पण बुवा, तुम्हाला हा अभंग माहित आहे. पण मला..."  

"...." बुवाने प्रश्नार्थक चेहरा केला. 

"मला तर माझा संपूर्ण विठ्ठल माहित आहे. तुम्ही गाणे आणि अभंग जाणता. मी विठ्ठलाला जाणतो. विठ्ठल माझ्या हृदयात आहे, अणुरेणूत आहे." बाजीरावाने बोलणे संपवले तसे बुवांनी बाजीरावचे पाय पकडले. 

आणि खाली पटांगणात "जय हरी विठ्ठल" चा जयघोष झाला.    

विनोद बिडवाईक  

(विनोद बिडवाईक ह्यांची सर्व पुस्तके फ्लिपकार्ट आणि बुकगंगा वर उपलब्ध आहेत.  इंग्रजी मध्ये लिहिली पुस्तके किंडल फॉरमॅट मध्ये ऍमेझॉन वर उपलब्ध आहेत.)


रविवार, १६ मे, २०२१

ज्योतिषी आणि रामराव

 गावात, रामराव नावाचा एक कुख्यात टवाळखोर स्वतःच्या कुटुंबियांसह राहत होता. मारामारी करणे, तंबाखू चोळत उगाचच येणाऱ्या जाणाऱ्या लोकांची टवाळी करणे, शेजाऱ्यांशी भांडण उकरून काढणे अश्यासारखे त्याचे उपद्वयाप चालत असत. त्याची बायको त्याच्या ह्या प्रकाराला पुरती कंटाळली होती.  ७०-८० किलोमीटर दूर असणाऱ्या मध्य प्रदेशाच्या बॉर्डर वरून कापसाची तस्करी करणाऱ्या देशमुखांचा तो उजवा हात होता. गावातील लोक त्याच्यापासून बिचकून असत. कोणी त्याच्या नादी लागत नसे. 

गावात नियमितपणे एक कुडमुड्या ज्योतिषी येत असे. गावातून चक्कर मारून झाल्यावर, आमच्या शाळेचा बाहेर असणाऱ्या कडुलिंबाच्या झाडाखाली तो बस्तान मांडत असे. त्यादिवशी ज्योतिषी आला, गावातून चक्कर मारली, काही बायाबापड्याचे हात बघून भविष्य आणि उपाय सांगितले. कोणातरी कडे दुपारचे जेवण केले. बाहेरच्या गावातून आलेल्या अगदी अनोळखी लोकांना जेवण मिळत असे. जेवणाच्या वेळी कोणी आले तर कोणीही उपाशी जात नसे. थोड्यावेळाने त्याने आमच्या शाळेजवळील कडुलिंबाच्या झाडाखाली त्याचे दुकान मांडले. 

रामराव सायकलवरून तालुक्यातील ठिकाणाहून परत येत होता. त्याने ज्योतिष्याला बघितले. सकाळपासून त्याला कोणी बकरा भेटला नव्हता. त्यामुळे त्याने आपला मोर्चा बिचाऱ्या ज्योतिष्याकडे वळवला. 

"राम राम." सायकल स्टॅन्ड वर लावत रामरावाने ज्योतिष्याला नमस्कार केला. 

"राम राम." ज्योतिष्याने प्रतिसाद दिला.   

थोडी इकडची तिकडची विचारपूस झाल्यावर रामरावाने विचारले. 

"तुम्ही लोकांना भविष्य सांगता. उपायही सांगता, तुम्हाला लोकांचे भवितव्य माहित आहे, पण तुमचे का नाही? उन्हातान्हात फिरत असता, एवढे कष्ट करता, त्यापेक्षा स्वतःचे भविष्य बघून का उपाय करत नाही?”

“बेटा, मला माझे भविष्य चांगलेच माहीत आहे. पण जे प्राक्तनात आहे तेच होणार. मला माझ्या नियतीला सामोरे जावेच लागेल. मी फक्त उपाय सांगू शकतो, पण स्वतःची नियती स्वतःलाच भोगावी लागते.” ज्योतिषाने उत्तर दिले.

अर्थात हे सर्व रामरावच्या डोक्यावरून गेले असावे. त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव ज्योतिषाने बरोबर ओळखले. हुशार ज्योतिष्याने रामरावच्या स्तुतीचा डाव टाकला. रामरावच्या चांगल्या गुणांची यादीच त्याने वाचून दाखवली, शेवटी रामराव कष्ट किती करतो आणि त्याची कदर कोणालाच का नाही हे वाक्य त्याने फेकले.   

रामरावाला थोडे बरे वाटले. "बरे, मला सांगा, एक महिन्यानंतर माझी नियती कशी असेल.?" त्याने विचारले.   

ज्योतिषाने रामरावचा हात पाहिला; त्याला जन्मतारीख विचारली, सर्व तपशील विचारले, पंचांग बघितले, कागदावर काहीतरी खोडखाड केली, आणि शून्यात नजर लावली. 

रामरावची सहनशक्ती संपत आली होती. "अहो सांगा की." त्याने जरबेने विचारले.  

“माझ्यावर विश्वास ठेवा अथवा ठेवू नका. पुढच्या महिन्यातील पहिल्या सोमवारचा सूर्य काही तुम्ही ह्या गावात, बघू शकणार नाही." ज्योतिषाने रामरावला सांगितले. 

रामराव चकित झाला, रागावून त्याने विचारले, “काय? तू मस्करी करतोयस का?”

“नाही बेटा, मी मस्करी करीत नाही, मला माहित नाही, ते घडेल की नाही, पण माझे आडाखे काढू चुकत नाहीत." गूढपणे ज्योतिषी उत्तराला. खरंतर रामरावचा अश्या गोष्टीवर विश्वास नव्हता. पण त्याने थोडा विचार केला आणि ज्योतिषाला अकरा रुपये देऊन त्याहून निघून गेला.

असे काही होणार नाही असे रामरावाला वाटत होते. पण नंतर तो काही जुन्या घटना आठवू  लागला. देशमुख कापूस खरेदी करायच्या आधी मुहूर्त का बघतो? प्रत्येक महत्वाची गोष्ट करायच्या आधी, मुहूर्त बघतात. हजार लोक भविष्य बघतात, पण सर्वांचे भविष्य थोडे खरे होते? पण त्यातल्या २५% लोकांचे तर खरे होत असेल, आणि त्या २५% टक्क्यात आपणच असलो तर? ह्या विचारानेच रामराव घाबरला.  

दुसऱ्या दिवसापासून तो अबोल झाला. बायकोला काही कळेना, पण त्याची बडबड ऐकल्यापेक्षा त्याचे न बोलणे तिला आवडले. काही झाले का, तब्येत बरोबर नाही का, वगैरे ह्या तिच्या प्रश्नावर त्याने फक्त, "काही नाही" असे उत्तर दिले. थोड्या वेळाने त्याने त्याच्या दोन लहान मुलांना जवळ घेतले, त्यांच्याशी गप्पा मारल्या. त्यांना संत्र्याच्या गोळ्या घेण्यासाठी पैसे दिले. संध्याकाळी स्वयंपाकघरात जाऊन बायकोला विचारले की ती कशी आहे? पत्नीलाही आश्चर्य वाटले, कारण रामराव आपल्या बायकोची आणि मुलांची एवढी विचारपूस करत नसे. 

त्या दिवसापासून रामरावच्या पत्नी आणि मुलांचे आयुष्य बदलले. गावातील लोकांना स्वतःहून येत जात नमस्कार करू लागला, वडीलजनांना मान देऊ लागला. त्याची भांडणे बंद झाली. शेजारी-पाजारी शांतपणे नांदू लागली.  रामरावांच्या वागणुकीत उल्लेखनीय बदल झाल्याने गल्लीत शांतता नांदू लागली. 

एक महिन्यानंतरचा पहिला सोमवार जवळ येत होता आणि अचानक शनिवारी शेजारच्या गावातून त्याचा सासरा आजारी असण्याचा निरोप रामरावला कोणीतरी दिला. रामराव बायकापोरांना घेऊन सासुरवाडीला निघून गेला. सासऱ्याला तालुक्याच्या दवाखान्यात ऍडमिट करण्यापासून, सासुरवाडीची शेतीची कामे मार्गी लावण्याचे सर्व काम रामरावलाच करावे लागले. ह्या सर्व गडबडीत सोमवारपण निघून गेला. एकदोन दिवसानंतर जेवण झाल्यानंतर रामराव सुपारी कातरत बसला होता, गावाला परत जायला हवे असा विचार करत असताना त्याला त्या ज्योतिष्याने सांगितलेले भविष्य आठवले.

"च्या मारी कुडमुड्याच्या" असे पुटपुटत रामरावाने अडकित्त्याखाली सुपारी जरा जोर लावूनच फोडली. 

एका महिन्यानंतर, कुडमुड्या कडुलिंबाच्या झाडाखाली बसलेला दिसला. 

"तुमचे भविष्य मी खोटे ठरवले." रामराव बोलला. 

"तुला आता कसे वाटत आहे?" ज्योतिषाने विचारले.

"मजेत आहे मी, पण तुम्ही मला सांगितले होते की मी ह्या महिन्याच्या पहिल्या सोमवारी मरेन, आता दोन महिने झाले आणि मी जिवंत आहे."

"पण मी तुझ्या मरण्याचे भविष्य सांगितले नव्हतेच."

"काय राव, तुम्ही काय म्हणाले होते, की 'पुढच्या महिन्याचा पहिला सोमवार मी बघणार नाही.'

"हो, पण 'ह्या गावात' पहिला सोमवार बघणार नाही असे म्हणालो होतो आणि पहिल्या सोमवारी कोठे होतास?'. ज्योतिषी हसत उत्तराला. 

"अरे हो, मी तर शनिवारीच सासुरवाडीला गेलो होतो, सासरा आजारी होता, त्या गडबडीत आठवडाभर तेथेच होतो."

"ह्याचा अर्थ काय? तू महिन्याचा पहिला सोमवार ह्या तुझ्या गावात बघितला नाही. म्हणजे माझे भविष्य खरे झाले. आहे की नाही." ज्योतिषी जोरात हसला.

रामरावाने कोपरापासुन हात जोडले. 

“आधी मला सांगा आता आयुष्य कसे सुरु आहे?”

"मजा आहे, पण एक सांगू का, माझी कटकट कमी झाली, गावातील लोक मला मान देतात आता. बायकोसोबतची भांडणे नाहीत, शेजारी पाजारी, कसाकाय रामभाऊ म्हणून स्वतःहून विचारतात." रामरावाने सांगितले.

"पण हे झाले कसे?"

"काय सांगू, तुमच्या भविष्यावर माझा विश्वास नव्हता, पण मनात थोडी भीती होती. मरण आलेच तर काय ह्या विचाराने, मी थोडा का होईना, घाबरलो होतो. त्यामुळे, माझे सर्व लक्ष त्या "सोमवार" वर होते. काही झालेच तर कश्याला भांडणे, कटकटी म्हणून, ते सर्व बंद केले, लोकांशीही चांगले वागू लागलो, आणि तेही प्रतिसाद देऊ लागले. सासरा आजारी होता, तेव्हा सर्व काही केले, सासूला मदत केली, त्यांची शेतीची कामे मार्गी लावली." 

“रामरावभाऊ, आयुष्य कसे चांगले आहे ते पहा. आपण जे काही करतो ते आपल्याला परत मिळते आणि आपण जसे जग बघतो, तसेच आपल्याला जग वाटते. तुम्ही विचार बदलला, तुमची जगाकडे बघण्याची तुमची दृष्टी बदलली आणि लोकांची तुमच्याकडे. शेवटी सर्व आपल्या हातातच आहे." ज्योतिषी उत्तरला. 

'खरे आहे." रामरावाने नकळत आपले हात जोडले.

(विनोद बिडवाईक ह्यांची सर्व पुस्तके फ्लिपकार्ट आणि बुकगंगा वर उपलब्ध आहेत.  इंग्रजी मध्ये लिहिली पुस्तके किंडल फॉरमॅट मध्ये ऍमेझॉन वर उपलब्ध आहेत.)

रविवार, २५ एप्रिल, २०२१

रँडम ग्रेड

शाळेच्या मैदानावर विद्यार्थ्यांची मोठी सभा भरली होती. काही जण डबल बार वर बसले होते, काही जण खाली, काही जण जवळच्या पारावर. हे सर्व विद्यार्थी आठवी आणि नववीचे होते. विषय गंभीर होता. प्रत्येक जण तावातावाने बोलत होता, आपल्यावर अन्याय झाला असे त्यांना वाटत होते. ह्या विद्यार्थ्यांत काही विद्यार्थी असेही होते की ते मनापासून ह्या सभेत सहभागी झाले नव्हते. परंतु काही विद्यार्थ्यांनी भावनिक आवाहनाद्वारे, अर्थात भीती दाखवून सर्वाना एकत्र आणले होते. उद्या तुमचे काही प्रश्न निर्माण झाले, कोणी तुम्हाला मारले, तर आमच्याकडे येऊ नका, आम्ही तुम्हाला मदत करणार नाही असे ते भावनिक आवाहन होते.

विषय पिटी कम स्पोर्टच्या सोनार सरांनी दिलेल्या ग्रेड चा होता. सोनार सर, असे काही बाही करत असत. ते बऱ्याचदा शाळेत येत नसत. मद्यप्राशन हे त्यांचे आवडीचे पेय होते आणि शिट्टीच्या दोरीने पायावर फटके मारणे हा त्यांचा छंद. शिट्टीच्या दोरीचा कंटाळा आला तर ते कधी कधी कंपाउंडच्याजवळ असणाऱ्या झाडाचे हिरवे फोक वापरत असत. तेव्हा ते पायांपेक्षा, पाठीवरच जास्त पडत असत. अर्थात त्याच्याजवळ हुशार, मठ्ठ, गरीब, श्रीमंत, जातपात असा काही भेदभाव नसे. त्यांच्यासमोर जो असेल आणि हातात जो येईल, त्यांच्यावर ते आपली कृपा करत असत. 

तर ह्या सोनार सरांनी आठवी आणि नववीच्या सर्व मुलांना सहामाही मध्ये ज्या ग्रेड दिल्या होत्या त्या खेळातील, इतर मैदानी उपक्रमातील आणि एक्सट्रा कॅरिक्युलर कार्यानुभवाच्या कामगिरीचा, विध्यार्थ्यानी घेतलेल्या प्रयत्नांचा विचार न करता, कामगिरीचा कोणताही निकश न लावता, रॅन्डमली, ग्रेडस दिल्या होत्या. 

अर्थात आतापर्यंत आम्ही ह्या ग्रेड कडे कधीच लक्ष दिले नव्हते. विद्यार्थी याबाबत सरांवर विश्वास ठेवत असत. स्पोर्ट्स आणि कार्यानुभव मध्ये कोणतीही ग्रेड मिळाली की त्याचे सुख दुःख नसायचे. त्यामुळे आताच हा विषय का तापला? 

त्याचे झाले असे की सोनार सर ज्या घरात भाडयाने राहायचे, ते घर राजेश तनपुरे ह्याच्या काकाचे होते. एका संध्याकाळी, सोनार सर नुकतेच गावाच्या बाहेर असणाऱ्या बाबू तावडेच्या खुल्या आवारातील गावठी मदिरालयात जाऊन आले होते. घराच्या बाहेरील ओट्यावर ते बसले होते. अर्थात त्यांची मस्त तंद्री लागली होती. घेतलेल्या स्पिरिट ने त्यांना स्पिरिच्युअल उंचीवर नेवून ठेवले होते. राजेश तेथेच होता. 

 "काय सर, मजेत ना." राजेश ने विचारले,

"हे तू मला काय विचारतोस? मी तर मजेतच असतो, तू काय करतोस? सहामाहीच निकाल कसा आला तुझा?" त्यांनी हसत विचारले.

"काय सर, माझा निकाल असा काय सांगण्यासारखा असतो का? पण एक प्रश्न आहे," राजेश,

"हं, विचार,"

"स्पोर्ट्स आणि कार्यानुभव ह्या रकान्यात "D" असे लिहिले आहे. असे का? मी तर शाळेचा कब्बडीच्या टीम चा कॅप्टन आहे." राजेश ने विचारले. 

"ते तसेच असते, मी कोणाला काहीही ग्रेड देतो. रॅन्डमली," ते हसत उत्तरले,

" रॅन्डमली? पण का?" राजेश ने थोडे रागावून विचारले. 

"To teach you students that life is unfair." ते एक तत्ववेत्त्याच्या आवेशात बोलले.  "आयुष्य हे कठीण आहे बाळा. तुला जे योग्य वाटते ते दुसऱ्याला अयोग्य वाटू शकते आणि तुला जे अयोग्य वाटते ते योग्य." 

"पण का?" राजेश वैतागत बोलला.  

"तू योग्य असला तरी कोणीतरी तुला अयोग्य दाखवण्याचा प्रयत्न करेल. आणि अयोग्य व्यक्तीला योग्य. नियती नेहमीच न्याय्य असते असे नाही." सरांची वाणी आता अमृतरस पाझरू लागली होती. 

"ती नियती गेली खड्ड्यात, ग्रेड काय असे रॅन्डमली देतात का कधी? ते जावू द्या, तुम्ही हे बदलून देणार का नाही?" राजेश आता रागावला होता. 

"नियती कधीही बदलत नसते." आतून बायकोने जेवायला या, असा आवाज दिला म्हणून सर घराच्या आत गेले. 

राजेश चडफडत घरी गेला. त्याने ठरवले की, रॅन्डमली ग्रेड देणे अन्याकारक आहे आणि आपण आवाज उठवलाच पाहिजे. सरांच्या ह्या रँडम फॉर्मुल्यामुळे मात्र काही विद्यार्थीचा फायदाही झाला. स्पोर्ट्स मध्ये यथातथा असणाऱ्या विद्यार्थीना चांगली ग्रेड मिळाली होती.   

सरांचा रँडम फॉर्मुला सगळीकडे पसरला. ही बातमी ऐकून मग प्रत्येकाने आपले गुणपत्रक तपासून बघितले. सरांच्या विरुद्ध आता जनमत तयार होऊ लागले. एके दिवशी शाळा सुटल्यावर सभेचे आयोजन निर्णय आले. 

राजेश ने आवेशपूर्ण भाषण दिले, सर्व माहिती विद्यार्थीना दिली. शेवटी त्याने सरांच्या निषेधाची घोषणा दिली. 

"सोनार सरांचा...' ह्या घोषणेवर काहीजणांनी "निषेध असो, तर काहीजणांनी विजय असो" असा प्रतिसाद दिला. कदाचित ज्यांना A, B ग्रेड मिळाल्या त्यांनीच विजयाच्या घोषणा मुद्दामून दिल्या असाव्यात.

दुसऱ्यादिवशी काही विद्यार्थी सोनार सरांकडे गेले. त्यांना ग्रेड परत तपासून देण्याची विनंती केली. त्यांनी ती नेहमीप्रमाणे धुडकावून दिली. शेवटी सर्वजण मुख्याध्यापकांना साकडे घालायला गेले. त्यांनी सर्वाना ऐकून घेतले आणि ह्यावर योग्य तोडगा काढण्याची ग्वाही दिली.

कोरोनामुळे दहावीची परीक्षा रद्द झाली ही बातमी प्रसिद्ध झाली; विद्यार्थ्यांचे अंतर्गत मूल्यमापन करून निर्णय घेण्यात येईल असेही सांगण्यात आले. ह्या प्रक्रियेत ज्या विद्यार्थ्यांनी वर्षभर मन लावून अभ्यास, तयारी केली असेल, त्याच्या मनात काय द्वंद असेल हे आपल्याला खरंच माहित नाही.

सरांनी आम्हाला "Life is unfair" चा धडा नक्की दिला. परंतु ह्या विध्यार्थ्यांना सोनार सरांसारखे रँडम ग्रेड देणारे शिक्षक न भेटो हीच शुभेच्छा!